O‘zbek nega to‘yga to‘ymaydi? Ijtimoiy tahlil
Keyingi yillarda matbuotda va ilmiy davralarda “maromiylik” dolzarb mavzulardan biriga aylandi. Nega deysizmi? Chunki sokin ruhdagi ushbu soʻz amalda oʻzbekning ming yillik muammosiga qarshi qoʻyilgan.
Keyingi yillarda matbuotda va ilmiy davralarda “maromiylik” dolzarb mavzulardan biriga aylandi. Nega deysizmi? Chunki sokin ruhdagi ushbu soʻz amalda oʻzbekning ming yillik muammosiga qarshi qoʻyilgan.
Bundan oʻn yilcha avval ayni muammoni matbuotda koʻtargandim. Toʻylar, dafn marosimlari, yubiley va boshqa tadbirlardagi isrofgarchiliklar haqida respublika gazetalarida chiqish qilgandim. Ammo u davr boshqa edi: rahbarlar oʻzlari dabdabali toʻy qilib, elga oʻrnak boʻladigan imom-domlalar esa “ochil dasturxon”ning boshida oʻtirib isrofga qarshi vaʼz aytishardi. Soʻz va amal ayro tushgan paytlar edi. Hozir vaziyat biroz oʻzgarganday...
Oʻtgan yili (2025) dabdabali toʻylar hamda boshqa oilaviy tadbir, marosimlarni ixchamlashtirishga qaratilgan “Maromiylik” dasturi joriy etilgandayoq jamiyatda uygʻonish sezildi. Shu yilning 26-iyun kuni Respublika Maʼnaviyat va maʼrifat markazi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat siyosati va boshqaruvi akademiyasida shu mavzuga bagʻishlangan konferensiya tashkil qildi. Unda respublikamizda oʻtkazilgan sotsiologik tadqiqotlar sarhisob qilinib, soʻnggi yillardagi amaliy ishlarning samarasi oʻlaroq, barcha ziyolilarni oʻylantirib qoʻyadigan muammolar oʻrtaga tashlandi.
Meni eng koʻp ajablantirgan jihat – Respublika Maʼnaviyat va maʼrifat markazi rahbari Otabek Hasanovning keltirgan maʼlumotlari boʻldi. Eʼtibor bering-a, aholining 71,5 foizi toʻylarni oddiy va ixcham oʻtkazib, tejalgan mablagʻni uy olish yoki farzandining taʼlimiga yoʻnaltirishni afzal koʻradi. Ammo bu istakni amalga oshirishning deyarli iloji yoʻq. Chunki aholining 69,9 foizi “odamlar nima deydi?” degan gapdan qochib, dabadabadan voz kecholmas ekan.
Shu oʻrinda, “odamlar nima deydi?” degan fenomenga toʻxtalishni lozim topdim. “Odamlar” – shunday mavhum tushunchaki, uning ortidan aniq aybdorni topib boʻlmaydi. Vaholanki, yuqoridagi raqamlarning oʻiyoq buni aytib turibdi: “odamlar nima deydi?” deb aynan oʻsha 69 foiz aholining oʻzi aytyapti. Shunday ekan, jamiyat serxarj marosimlardan voz kecha olmayotganining asosiy sababchilarini aniqlash va ularni alohida ijtimoiy guruh sifatida qayd etish muhimroq koʻrinadi.
Toʻgʻri, dabdabalardan voz kecha olmayotganimizda, avvalo, marosim egasining “men”i birinchi oʻrinda turadi. “Orzu-havas”, “birovdan kam boʻlmaslik”, “elning oldidan oʻtish” yoki dafn marosimida “ota (ona)ning haqqini ado qilish” kabi qarashlar shaxsning qaror qabul qilishi va tashabbuslariga sabab boʻladi. Ammo istamaganlarni kim majbur qiladi? Ana shu savolga javob topilsa, toʻy maslahatlaridagi ijtimoiy bosimning ildizi ochiladi. Shaharlar bundan istisno, biroq barcha qishloqlarda “maslahatgoʻy”, “duogoʻy” odamlar topiladi. Ayamay aytish kerakki, ularning aksariyati mutaassib kishilar. Koʻpchiligi maxsus maʼlumotga ega emas, huquqiy ongi ham haminqadar. Qadriyat tushunchasini oʻzlarining dogmatik qarashlari bilan baholaydi. Ular oʻzlarini goʻyo “urf-odatlar himoyachisi” kabi koʻrsatib, katta toʻy qiladi, oʻzgalarni ham shunga undaydi. Duogoʻylari boyning toʻy-maʼrakasida doim hozir boʻlib, uzundan uzoq duo qiladi, kambagʻalnikiga esa ogʻrinib borib, qisqa fotiha beradi. Aynan shu qatlam toʻy-maʼrakalarda toʻrda oʻtiradi va mahallada katta “nufuz”ga ega boʻladi. Mahalla raislari ham ularning maslahatisiz bir qaror qabul qilishi amrimahol. Shu oʻrinda aytib oʻtish kerak, ularning ayrimlari oʻzlari mehnat qilmay, “parazitar” hayot kechiradigan, toʻydagi tugunlarga qarab qolgan kishilardir.
Epizod: 90-yillarda bir ziyoli toʻylardagi dabdaba-yu isrofni koʻrib oʻylanib qolibdi. Dindan chuqur ilmi yoʻqligi sababli, oʻsha paytdagi mutassiblarning kattasinikiga borib: “Domla, men toʻy qilmoqchi edim, ammo toʻyni boshqacharoq oʻtkazsam deyapman”, debdi. Domla: “Qanday oʻtkazasiz?” deb soʻrasa, u: “Toʻy dasturxoniga internatdagi yetim va nogiron bolalarni taklif qilsam yoki ehsonni toʻgʻridan-toʻgʻri internat oshxonasida oʻtkazsam, shariatda bunga nima deyilgan?” debdi. Domlaning jahli chiqib, unga tushuntira ketibdi. “Toʻgʻri toʻyga miskinlarni va yetimlarni taklif qiling deyilgan. Ammo siz aytayotgan joy aslo boʻlmaydi. Bilasiz-ku, internatda bolalar namoz oʻqimaydi. Ularni ateistlar oʻqitadi. Agar siz taom bergan, sizning taomingizdan kuch olgan bolalar ateist boʻlib chiqsa nima boʻladi? Qiyomatda javob berasiz!” debdi. Shu tariqa toʻy eski qolipga qaytibdi. Muttassibning bu “fatvo”si qancha odamlarni – yetim va nogoronlarga ehson qilishdek xayrdan tiyib qoʻydi.
Meni koʻp oʻylantiradigan yana bir voqea. Toshkentda oʻqigan, aqida ilmidan xabardor manbashunos olim qishlogʻiga borsa, janoza ustidan chiqibdi. Oʻsha kuni oʻttiz yashar yigit vafot etgan, ortidan 3 nafar yetimi qolayotgan ekan. Olim savobdan quruq qolmaslik umidida janazaga, dafn marosimiga boribdi. Soʻng fotiha uchun mayyit chiqqan uyga kelishsa, qoʻy soʻyilgan, dasturxonlar bezatilgan “mutassiblar guruhi” osh ustida... Manbashunos 18 yoshida qishloqdan chiqib ketgan emasmi... bu dabdabalardan bexabar yoki eʼtiborsiz boʻlgan. Shartta oʻrtaga chiqib, “Bu ishlar johillik, mayyit chiqqan uydan taom yeb boʻlmaydi. Yetim qolayotgan uydan yegan taom yeyish yetim molini yeyish”, deya odamlarni qaytarmoqchi boʻlibdi. Ammo qarindoshlari, “bizni sharmanda qilmang”, deb uni olib chiqib ketishibdi. Eng yomoni, mutaassiblar haqni aytgan odamning ortidan “vahhobiy” degan tamgʻani bosib yuboradi. Bunday voqealar boshqa hududlarga ham begona emas.
Aslida bu kabi illatlar kecha paydo boʻlmagan yoxud Sovet davridagi eʼtiqodsizlikning mevasi emas. Bir asr oldingi ogʻriqlar. Mutassiblarni Sadriddin Ayniy “Odina”sida yaqqol koʻrsatib bergan. Toʻylardagi dabdabalarni Abdulla Qodiriy “Fikr aylagʻil” sheʼrida (1915) qoralaydi. Parchaga eʼtibor bering;
Yer sotarlar elda necha toʻy bajo etmak uchun,
Chunki bidʼatin yoʻlida ham fidodur jon-u tan.
Pulni koʻb isrof etarmiz, bizgʻa toʻgʻri kelmagʻay,
Toʻlibon toshti bu vaqt ul aqchalardin restoʻran.
Abdulla Avloniyning “Oʻzbekni toʻy balosidan qutqaring” degan hayqirigʻi yangraganiga ham, Munavvarqori imzosi bilan qabul qilingan “Shoʻroyi islom” tashkilotining “Toʻy-hashamlar, maʼraka va marosimlar, oilaviy tadbirlarni ortiqcha sarf-xarajatsiz oʻtkazish” toʻgʻrisidagi qarornomasiga ham bir asrdan oshiq vaqt oʻtdi.
Xoʻsh, nega biz, butun bir millat Abdulla Avloniy aytmoqchi “bu balo”dan qutila olmayapmiz. Balki dabdaba, hasham, isrof va maqtanchoqlikni qadriyat deb oʻylayotgandirmiz. Unda u qanday qadriyat?! Diniymi, milliymi?
Eslatib oʻtaman, qadriyatning mezonlari bor. Bu – baholash. Baholash (aksiologik tanlov) orqali inson atrof-muhitdagi voqelikni “yaxshi-yomon”, “foydali-zararli”, “goʻzal-xunuk” kabi mezonlar asosida saralaydi. Saralashda turli yondashuvlar bor: orzular, emotsiyalar, tuygʻular, mayllar yoki ezgu istaklar, aql-idrok va mulohazalar hosilasi boʻlishi mumkin. Eng yaxshi baho aql-idrok va mulohazalar hosilasidir. Uning natijasi oʻlaroq borliqning muayyan predmeti biz uchun qanday qimmatga egaligi aniqlanadi. Demak, bu borada orzu (ideal toʻy), emotsiya (hayajonli lahzalar), tuygʻu (farzandlarning xursandchiligi, ajdodlarning rozi-rizoligi) ustun boʻlmasligi kerak. Qolaversa, qadriyatlarga berilgan baho ijobiymas salbiy boʻlishi, kishilar farqlolmayotgan boʻlishi ham mumkin.
Shunday ekan, keling, oʻzbeklar oʻtkazadigan marosimlarning tarixi, mazmun-mohiyatiga nazar tashlab koʻraylik. Trenddan tushirmaydigan dabdabalarimizning negizi nimada ekanini anglab yetarmiz. Tanlov qarori oʻzimizda.
Toʻy turkiylarning milliy qadriyati. Islomda toʻy tushunchasi yoʻq, nikoh va uning valiymasi bor. “Valiyma – kelin tushirish (nikoh toʻyi) marosimi. Nikoh toʻyini kuyov taraf kelinning sharafiga uyushtiradi. Bu hanafiy mazhabi boʻyicha sunnat amaldir. Ushbu toʻy orqali nikoh eʼlon qilinadi. Toʻyga hozir boʻlgan musulmonlar jamoasining yangi oila, kelin-kuyov haqqiga duolari olinadi”[1]. Musulmonlar orasida boshqa: aqiqa, xatna toʻylari ham bor. Ammo ularni qilish, qilmaslik odamning oʻz ixtiyorida. Islomda faqat valiymagina sunnat boʻlib, unda ham dabdaba va isrofga ruxsat yoʻq. Toʻyga miskinlar va yetimlar taklif qilinishi esa sunnatdir. Imom Buxoriy keltirgan hadisda buning tasdigʻi turibdi: “Rasululloh “Taomning eng yomoni boylar daʼvat qilinib, kambagʻallar tark qilgan valiyma (ziyofat) taomidir”, der edi”.
Turkiy olamda esa toʻy kishining jamiyatdagi mavqeini belgilab beradigan, nufuziga xizmat qiladigan dabdabali marosimlar, oʻyin-kulgu, turli musobaqlardan iborat madaniy tadbirlar majmuiga aylanib ketgan. Ertaklarimizni eslang! “Murod maqsadiga yetibdi, qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy beribdi”. “Qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy” – oʻzbek xalq ertaklarida qahramonlarning murod-maqsadiga, baxtga yetishining eng yuqori choʻqqisi sifatida tasvirlangan. Duolarimiz toʻylarga qaratilgan: “Topgan-tutganing toʻyga buyursin”, “Iloyo boshing toʻydan chiqmasin”, “Iloyo qoʻsha-qoʻsha toʻylar qilsin”...
Toʻylarning turi ham koʻp. Beshik toʻy, muchal toʻy (har bir muchal yilida), uylanish toʻyi, oxirgisi “ming oylik toʻy”.
