Inflyatsiya qanday oʻlchanadi va nega u sizning xaridlaringizdan farq qiladi
Rasmiy raqam 6,4 foiz, bozorda esa narxlar boshqacha tuyuladi. Sabab — soxtalashtirish emas, hisoblash usuli. Isteʼmol savati nima, ogʻirliklar qanday belgilanadi va shaxsiy inflyatsiyangiz nega boshqacha.
Rasmiy inflyatsiya eʼlon qilinganda deyarli har doim bir xil reaksiya boʻladi: «bozorda narxlar bundan koʻproq oshdi-ku». Koʻpincha ikkala tomon ham haq. Farq raqamning notoʻgʻriligida emas, u nimani oʻlchashida.
Savat va ogʻirliklar
Inflyatsiya isteʼmol narxlari indeksi orqali hisoblanadi. Buning uchun statistika organi minglab tovar va xizmatdan iborat savat tuzadi: non, goʻsht, kiyim, benzin, kommunal toʻlovlar, transport, dori, aloqa, taʼlim va hokazo. Har oy shu savatdagi narxlar mamlakat boʻylab yigʻiladi.
Eng muhim qismi — ogʻirliklar. Savatdagi har bir band bir xil hisobga olinmaydi: uning ulushi oʻrtacha oilaning shu tovarga qancha pul sarflashidan kelib chiqadi. Non narxi 10 foizga oshsa, u indeksga kommunal xizmat narxi 10 foizga oshganidan boshqacha taʼsir qiladi — chunki xarajatdagi ulushlari har xil.
Nega umumiy va bazaviy koʻrsatkich ikkita
Umumiy inflyatsiyaga hamma narsa kiradi, shu jumladan mavsumiy sabzavot va tartibga solinadigan tariflar. Bunday narxlar keskin sakraydi va umumiy manzarani buzadi. Shuning uchun bazaviy inflyatsiya alohida hisoblanadi: undan eng tez oʻzgaruvchan bandlar chiqarib tashlanadi.
Markaziy bank uchun aynan bazaviy koʻrsatkich muhimroq: u narxlar bosimi vaqtinchalikmi yoki barqarormi degan savolga javob beradi. Iyun yakuni bilan Oʻzbekistonda yillik inflyatsiya 6,4 foiz, bazaviy inflyatsiya esa 5,7 foizni tashkil etgan.
Baza effekti
Yillik inflyatsiya joriy oyni oʻtgan yilning shu oyi bilan solishtiradi. Demak, natijaga faqat bugungi narx emas, oʻtgan yilgi narx ham taʼsir qiladi. Oʻtgan yili narx keskin oshgan boʻlsa, bu yil oʻsish sekinlashmasa ham koʻrsatkich pasayib koʻrinadi. Buni baza effekti deyiladi va u koʻpincha «inflyatsiya tushdi, lekin sezilmayapti» degan hissiyotning sababi boʻladi.
Nega sizning inflyatsiyangiz boshqacha
Rasmiy raqam — oʻrtacha oila uchun. Sizning savatingiz esa oʻrtacha emas. Ijara toʻlaydigan yosh oilada uy-joy xarajati ulushi yuqori: ijara qimmatlashsa, shaxsiy inflyatsiya rasmiydan ancha oshib ketadi. Har kuni avtomobilda qatnaydigan odam uchun yoqilgʻi narxi hal qiluvchi, jamoat transportidan foydalanadigan odam uni deyarli sezmaydi.
Bunga psixologiya ham qoʻshiladi. Biz haftada bir necha marta sotib olinadigan narsalar — non, sut, yoqilgʻi — narxini yaxshi eslaymiz, yiliga bir marta toʻlanadigan xarajatlarni esa eslamaymiz. Shuning uchun tez-tez xarid qilinadigan tovar qimmatlashsa, umumiy inflyatsiya haqiqatdagidan yuqoriroq tuyuladi.
Amaliy maslahat: uch oy davomida oʻz xarajatlaringizni yozib boring va eng katta uchta bandni ajrating. Shaxsiy inflyatsiyangizni aynan shu uchtasi belgilaydi — rasmiy statistika emas.
Maʼlumot manbalari: Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki (cbu.uz).
