Konstitutsiya oddiy qonundan nimasi bilan farq qiladi
Ikkalasi ham qonun deb ataladi, lekin biri ikkinchisining chegarasini belgilaydi. Konstitutsiyaning ustunligi nima, uni oʻzgartirish nega qiyinroq va Oʻzbekistonda oxirgi tahrir qanday qabul qilingan.
Kundalik nutqda «qonun» soʻzi hamma normativ hujjatga nisbatan ishlatiladi. Yuridik jihatdan esa ular ierarxiyaga tizilgan va uning eng tepasida konstitutsiya turadi. Bu shunchaki hurmat masalasi emas — undan juda aniq amaliy oqibatlar kelib chiqadi.
Birinchi farq: oliy yuridik kuch
Konstitutsiya oliy yuridik kuchga ega. Amalda bu shuni anglatadiki, qabul qilingan har qanday qonun, farmon yoki qaror unga zid boʻlmasligi kerak. Zid boʻlsa, konstitutsiya ustun turadi va norma bekor qilinishi mumkin. Oddiy qonunlar bir-biri bilan ziddiyatga tushganda esa masala boshqacha — odatda keyinroq qabul qilingani yoki maxsus norma ustun boʻladi.
Shuning uchun konstitutsiya matni qisqa va umumiyroq yoziladi. U tafsilotni emas, chegarani belgilaydi: davlat organlari qanday tuziladi, ular oʻrtasida vakolat qanday taqsimlanadi va inson huquqlarining qaysilari daxlsiz. Tafsilotlar oddiy qonunlarga qoldiriladi.
Ikkinchi farq: oʻzgartirish qiyinligi
Oddiy qonun parlamentning odatiy tartibi bilan qabul qilinadi va xuddi shunday tartibda oʻzgartiriladi. Konstitutsiya uchun esa maxsus, ancha ogʻirroq tartib mavjud: malakali koʻpchilik ovoz yoki umumxalq referendumi. Bu ataylab shunday qilingan — asosiy qoidalar bir siyosiy kayfiyat oʻzgarishi bilan qayta yozilmasligi kerak.
Oʻzbekistonda Konstitutsiyaning yangi tahriri aynan shu ogʻir yoʻl bilan — 2023-yil 30-aprelda oʻtkazilgan referendum orqali qabul qilindi. Saylovchilar roʻyxatiga kiritilgan 19 722 809 fuqarodan 16 667 097 nafari, yaʼni 84,51 foizi ovoz berishda ishtirok etdi. Yangi tahrir 2023-yil 1-maydan kuchga kirdi.
Uchinchi farq: kim tekshiradi
Qonunning konstitutsiyaga mosligini oddiy sud emas, alohida organ — Konstitutsiyaviy sud tekshiradi. Uning vazifasi jinoyat yoki fuqarolik ishini hal qilish emas, normaning oʻzi asosiy qonunga mos keladimi degan savolga javob berish. Bu ikki xil ish va shuning uchun ikki xil sud.
Amaliy xulosa oddiy: yangilikda «qonun qabul qilindi» deb yozilsa, bu bitta jarayon; «Konstitutsiyaga oʻzgartirish» deyilsa — butunlay boshqa ogʻirlikdagi hodisa. Ikkinchisi referendum yoki malakali koʻpchilikni talab qiladi va uning oqibatlari ancha uzoq muddatli.
Maʼlumot manbalari: Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va referendum yakunlari toʻgʻrisidagi hujjatlar (lex.uz).
