Majoritar, proporsional, aralash: saylov tizimi natijani qanday oʻzgartiradi
Bir xil ovozlar — turli parlament. Ovozlarni mandatga aylantirish qoidasi partiyalar sonidan tortib hukumat barqarorligigacha hamma narsani belgilaydi. Oʻzbekiston 2024-yildan aralash tizimga oʻtdi.
Saylov haqida gapirganda odatda nomzodlar muhokama qilinadi. Aslida natijani koʻpincha nomzod emas, hisoblash qoidasi hal qiladi. Bir xil byulletenlarni uch xil formula boʻyicha sanasangiz, uchta butunlay boshqacha parlament chiqadi.
Majoritar tizim: gʻolib hammasini oladi
Hudud bir mandatli okruglarga boʻlinadi, har okrugdan eng koʻp ovoz olgan bitta nomzod parlamentga oʻtadi. Sodda va tushunarli: deputatning aniq saylovchilari va aniq hududi boʻladi, ular undan hisob talab qila oladi.
Narxi ham bor. Okrugda 40 foiz ovoz olgan nomzod gʻolib boʻlsa, qolgan 60 foiz ovoz hech qanday mandatga aylanmaydi. Butun mamlakat boʻyicha jamlansa, milliondan ortiq saylovchi parlamentda vakilsiz qolishi mumkin. Bu tizim ikki yirik partiya tomon siljishga moyil: uchinchi kuchga ovoz berish koʻpincha «ovozni behuda sarflash» deb qabul qilinadi.
Proporsional tizim: ovozlar ulushi = mandatlar ulushi
Saylovchi nomzodga emas, partiya roʻyxatiga ovoz beradi. Partiya ovozlarning 20 foizini olsa, mandatlarning ham taxminan 20 foizini oladi. Ovozlar deyarli behuda ketmaydi, kichik partiyalar ham parlamentga kira oladi.
Muammo boshqa tomonda: parlament koʻp partiyaga boʻlinib ketadi va koalitsiyasiz hukumat tuzib boʻlmaydi. Aynan shuning uchun koʻp davlatlarda saylov chegarasi qoʻyiladi — masalan, Germaniyada 5 foiz. Undan past ovoz olgan partiya bitta ham mandat olmaydi.
Aralash tizim va Oʻzbekiston tajribasi
Aralash model ikkala mantiqni birlashtiradi: mandatlarning bir qismi okruglardan, bir qismi partiya roʻyxatlaridan taqsimlanadi. Saylovchi ikki marta ovoz beradi — nomzodga va partiyaga.
Oʻzbekiston aynan shu yoʻlni tanladi. 2023-yil dekabrida qabul qilingan oʻzgarishlarga koʻra Qonunchilik palatasining 150 oʻrnidan 75 tasi bir mandatli okruglarda, qolgan 75 tasi proporsional tarzda partiya roʻyxatlari boʻyicha taqsimlanadi. Yangi tizim boʻyicha birinchi saylov 2024-yil 27-oktabrda oʻtkazildi.
Islohotning eʼlon qilingan maqsadi — siyosiy partiyalarni jonlantirish. Mantiq quyidagicha: roʻyxat boʻyicha mandat olish uchun partiya nomdan iborat boʻlib qolmasligi, mamlakat boʻylab dasturi va tashkiloti boʻlishi kerak. Bunday oʻzgarish natijasi bir saylovda emas, bir necha saylov davomida koʻrinadi.
Nimaga eʼtibor berish kerak
Saylov tizimini baholashda uchta savol yetarli. Birinchisi: nechta ovoz mandatga aylanmadi. Ikkinchisi: partiyalar ulushi va mandatlar ulushi orasidagi tafovut qancha. Uchinchisi: parlament qaror qabul qila oladimi yoki har masala uzoq savdolashuvga aylanadimi. Ideal tizim yoʻq — har bir model vakillik va boshqaruvchanlik oʻrtasidagi murosadir.
Maʼlumot manbalari: Oʻzbekiston Respublikasi Saylov kodeksiga 2023-yilda kiritilgan oʻzgarishlar, IPU Parline va IFES maʼlumotlar bazasi.
